Aralarında altmış metre olan iki parsel düşünün. Birinde temel kazısı üç metrede sağlam kayaya çarpıyor, ötekinde on iki metre inseniz de kil çıkıyor. Aynı mahalle, aynı sokak, aynı müteahhit. İki bina aynı betonla yapılsa bile aynı davranması beklenmez. Evini yıktırıp yeniden yaptıran ev sahibi çoğu zaman "toprak" kelimesinin ötesine geçmiyor, oysa binanın sağlamlığı altındaki zeminin hesaba katılmasıyla tamamlanıyor.
Toprak değil, zemin
Mühendislikte yapı açısından değerlendirme yapılırken günlük dildeki ‘toprak’ kelimesi yerine çoğu zaman daha kapsamlı olan ‘zemin’ kavramı kullanılır. Zemin kaya, çakıl, kum, silt ve kilin hepsini kapsıyor. Aralarındaki ilk fark tane boyutu: çakıl ve kumu çıplak gözle seçersiniz, kil tanesi ise genellikle 0,002 milimetreden küçük kabul edilir ve sınır kullanılan sınıflamaya göre biraz değişir. Ama kili belirleyen yalnızca tane boyu değil, plastisitesi ve mineral yapısı da. Taşıma gücü ve oturma ayrı sorular, yani bir zemin binayı taşıyabilir ama yıllar içinde düzensiz oturabilir. Düzensiz (farklı) oturma, binanın bir köşesinin ötekinden fazla çökmesi demek; sonuç olarak duvarlarda ve döşemelerde çatlak, kapı ve pencerelerin sıkışması, seramik ve boya çatlakları gibi ince işlerde görünür hale gelir.
Grovak, kaya ve "mavi"
Grovak İstanbul çevresinde sık karşılaşılan, çok eski jeolojik dönemlerde oluşmuş tortul bir kaya. Sahada "grovak" denen birimler genellikle kumtaşı ve kiltaşı katmanlarının ardışık dizilişinden oluşuyor ama özellikleri bölgeden bölgeye ve ayrışma derecesine göre değişiyor. Yüzeye yakın kısmı çoğu zaman sarı, kahve ve ufalanan bir görünümde, derine indikçe genelde sertleşiyor. Bu her sahada geçerli bir kural değil, o yüzden karar renge değil sondaj loguna ve deneylere dayanıyor. "Kaya zemin her zaman en iyisidir" cümlesi bu yüzden yarım doğru: çatlağı çok, eğimli ve su alan bir grovak, düzgün bir sert kildan daha sorunlu olabilir. Yoğun yerleşimde kaya kazısı genellikle patlatmayla değil, hidrolik kırıcı ya da kesici ekipmanla yapılıyor. Bu işlem hem yavaş hem pahalı, gürültü ve titreşimi de komşu şikâyetlerinin en sık nedenlerinden biri. Bu yüzden kaya çıkan parselde kazı süresi ve maliyeti baştan hesaba katılmalı.
Sahada duyduğunuz "mavi kil" ya da "mavi kaya" bir sınıflama adı değil, saha tabiri. Hava ve oksijenle henüz temas etmemiş, ayrışmamış kısım çoğu zaman mavimsi gri görünüyor, oksitlenmiş kısım sarı ya da kahve oluyor. Yani renk ayrışma hakkında ipucu veriyor ama "mavi çıktı" demek "sağlam çıktı" demek değil. Sağlamlık sondaj logu, laboratuvar deneyleri ve raporla belirleniyor.
Kil, kum ve su
Kil suyla yaşayan bir zemin. Islandığında şişebiliyor, kuruduğunda büzülebiliyor ve bu özellik killer arasında çok değişiyor. Doygun ve suyu zor ileten killerde yük altında içindeki su yavaş yavaş sıkışıp çıkıyor ve zemin zamanla çöküyor, buna konsolidasyon oturması deniyor. Ne kadar süreceği ve ne büyüklükte olacağı kilin kalınlığına, sıkışabilirliğine ve bina yüküne bağlı, zemin verisi olmadan rakam vermek yanlış. Sert, katı kil bazı koşullarda iyi bir temel zemini, yumuşak ve su dolu kil ise sorun çıkarabilir. Sıkı çakıl ve kum çoğu zaman iyi taşır, ama gevşek ya da heterojen olanı iyi temel zemini sayılmıyor. Belirli koşullarda suya doygun gevşek kum deprem sarsıntısında taşıma gücünü kaybedebiliyor, buna sıvılaşma diyoruz. Her doygun kum sıvılaşmaz, risk etütte ayrıca incelenir.
Rapor nasıl okunur
Zemin etüdü, sondaj kuyularından alınan numuneler ve yapılan arazi/laboratuvar deneyleri gibi farklı verilere dayanıyor. Sondajda SPT deneyi yapılıyor: yaklaşık 63,5 kilogramlık çekiç yaklaşık 76 santimetreden düşürülerek standart numune alıcı zemine sürülüyor; ilk yaklaşık 15 cm oturtma için ayrılıyor, sonraki 30 cm için gereken vuruş sayısı SPT-N değerini veriyor. TBDY'de zemin sınıfının belirlenmesinde ise düzeltilmiş SPT-N60 değeri kullanılıyor. Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği'nde zemin sınıfları ZA'dan ZE'ye kadar ölçülen değerlerle belirleniyor (Vs30, N60, cu); ZF ise sahaya özel zemin davranış analizi gerektiriyor. Yani 'kil' ya da 'kum' demek tek başına sınıfı vermez: yumuşak bir kil ZE olabilir, çok katı bir kil ZC olabilir.
Raporu ev sahibi olarak tam okuyamayabilirsiniz ama üç şeyi sorabilirsiniz: sondaj noktaları parselin farklı yerlerinde mi, en alttaki katman ne, yeraltı suyu kaç metrede. Sondaj sayısının yeterli olup olmadığına zemin mühendisi ve ilgili idare karar verir. Parselin bir ucu kayaya, öbürü kile oturuyorsa farklı oturma riski artar ve temel sistemi bu riski yönetmek için tasarlanır. Komşunuzun binası sağlam diye sizinki de sağlamdır demek zemin için en riskli varsayım, altmış metre jeolojide uzun bir mesafedir. Etüt raporunu belediyeden ya da müteahhitten isteyin, sondaj logundaki en alt katmanı ve yeraltı suyu seviyesini not edip mühendise "bu bina için ne anlama geliyor" diye sorun.