Statik proje doğru çizilmiş olabilir, yine de bina sahada bozulabilir. Depremde yapıların hasar görmesinde etkili olabilen nedenlerden biri, projeye aykırı imalatlar ve taşıyıcı sistem detaylarının sahada doğru uygulanmamasıdır. Bu hataların bazıları, beton dökülmeden önce yapılacak kontrollerle fark edilip düzeltilebilir.
Kısa kolon, serbest boyu bir sebeple kısalmış kolondur. Kolon kısaldıkça rijitliği artar ve deprem kuvvetini daha çok kendine çeker, ama boyu kısa olduğu için eğilmeden çok kesmeyle zorlanır ve gevrek biçimde kopar. Sahada üç şekilde çıkar. Bant pencere ya da yüksek duvar kolon boyunu kısmen kapatır. Yarım kat merdiven sahanlığı kolona bağlanır. Eğimli arazide bir kolonun iki yanı farklı kotta zemin ile çevrilir. Kısa kolon oluşumu mümkünse mimari ve taşıyıcı sistem düzenlemesiyle önlenmeli; önlenemiyorsa kolon, kısa kolon davranışı dikkate alınarak projelendirilmelidir. Dolgu duvar bağlantı detayları da projeye uygun uygulanmalıdır. TBDY'de kısa kolonlar için enine donatının boyunun tamamında sık tutulması gibi özel koşullar var.
Zayıf kolon, güçlü kiriş: Buradaki sorun, deprem davranışında kolon-kiriş kapasite oranının yönetmelikte öngörülen ‘kolonların kirişlerden daha güçlü olması’ ilkesini sağlamamasıdır. Depremde plastik mafsalların kolonda değil kirişte oluşması istenir, çünkü kolon göçerse kat göçer, kiriş zarar görürse bina ayakta kalabilir. TBDY'de bu yüzden birleşime gelen kolonların moment kapasitelerinin toplamı, kirişlerin kapasite toplamının belli bir katsayı kadar üstünde olmalı (bu katsayı 1,2 olarak geçiyor). Sahada zayıflığın nedeni çoğu zaman projedeki kesitin küçültülmesi, kolondaki donatının eksik konması ya da kolon betonunun sınıfı düşük gelmesi. Bir başka sık sebep de kolon kesitini sonradan daha küçük çıkarmak için kalıp ölçüsünü değiştirmek.
Yumuşak kat da aynı ailede. Zemin kat dükkân olarak kullanılacağı için duvarlar yok, tavan yüksek, üst katlar ise duvarlı. Böyle bir katta yatay rijitlik üst katlara göre belirgin biçimde azalabilir. Bu durum, deprem sırasında kat ötelemelerinin ve şekil değiştirmelerin zemin katta yoğunlaşmasına, dolayısıyla taşıyıcı elemanlarda hasar riskinin artmasına yol açabilir. Mimari proje değişikliğiyle sonradan kaldırılan perde ya da duvarlar da aynı sonucu doğurur.
Saplama kiriş, mesnedini kolon yerine bir başka kirişte bulan kiriştir. Mimari gereksinimle sık kullanılıyor ama saplandığı kirişe ek kesme ve burulma bindiriyor. Bu yüzden statik projede ana kirişin buna göre tasarlanması gerekiyor. Sahada en çok atlanan detay, saplanan kirişin ucundaki yükü ana kirişe taşıyacak askı donatısı. Bu donatı unutulursa kirişin yükü ana kirişin alt yüzünden asılıp çatlama yapar. Ayrıca depremde çerçevenin kolon-kiriş devamlılığını bozan saplamalar projede ayrıca değerlendiriliyor. Ne kadar doğru uygulansa da saplama kirişleri projelerimizde tercih etmiyoruz.
Yapım sırasında bir de kolon-kiriş birleşimi var. Kiriş donatıları, kolon donatıları ve etriyeler aynı noktada yoğunlaşıyor ve çoğu zaman ilk vazgeçilen şey birleşim bölgesindeki etriye oluyor. Bu en kritik yer. Kolon-kiriş birleşim bölgesindeki enine donatılar, birleşimin deprem sırasında kesme dayanımını ve betonun bütünlüğünü korumasında önemli rol oynar. Bu bölgedeki etriyelerin sayısı, aralığı, yerleşimi ve kancalarının projeye ve yönetmeliğe uygunluğu kontrol edilmelidir. Etriyelerin eksik veya hatalı uygulanması, birleşimde gevrek hasar riskini artırabilir.
Son olarak tesisat deliği ve kırma konusu. Doğalgaz ya da ısıtma tesisatı geçmesi için kolona, kirişe, perdeye sonradan delik açmak sık yapılıyor. Kolonda donatı kesen bir yarma, kirişin alt bölgesinde delik ya da perde kenarında kırma, taşıyıcı elemanı sessizce zayıflatır. Tesisat geçişleri mümkün olduğunca proje aşamasında belirlenmelidir. Kolon, kiriş veya perde gibi taşıyıcı elemanlarda sonradan delik açılması ya da kırma yapılması, donatı kesilmese bile elemanın dayanımını ve davranışını olumsuz etkileyebilir. Böyle bir işlem zorunluysa uygulamaya başlamadan önce sorumlu inşaat mühendisinin değerlendirmesi ve uygun detayın onaylanması gerekir.
Bu hataların çoğunun göze batan bir belirtisi yok: beton sınıfı doğru, donatı yeterli görünür, ama etriye aralığı, kancalar ve birleşim detayları gözle bakıldığında fark edilmez. Kısa kolon ve yumuşak kat gibi bazıları ise mimari projeden okunabilir; bu yüzden proje aşamasında sorulması gerekir.