Bir binaya yıkım kararı çıktığında en önemli konuların başında asbest gelir. Özellikle eski yapılarda, yıkımdan önce araştırılması gereken konulardan biri budur.
Asbest tek bir madde değil, doğada lif halinde bulunan bir grup mineralin adı. Isıya, yangına, kimyasallara ve aşınmaya dayandığı, üstelik ucuz olduğu için onlarca yıl inşaatta yaygın kullanıldı. En çok karşılaşılan türü krizotil, yani beyaz asbest. Tüm asbest türleri sağlığa zararlıdır. Krosidolit ve amozit gibi bazı türler yüksek biyolojik tehlike ile ilişkilendirilir; ancak krizotil de güvenli kabul edilmez. Tremolit, antofillit ve aktinolit nadir görülüyor.
Asbest içeren malzeme sağlam ve bozulmamış haldeyken lif yayılımı riski genellikle daha düşüktür. Asıl risk, malzemenin kesilmesi, kırılması, delinmesi, sökülmesi veya yıkım sırasında liflerin havaya yayılmasıyla artar. Lifler gözle görülmeyecek kadar ince. Solunduğunda akciğere yerleşiyor ve vücut onları atamıyor. Asbestoz (akciğer dokusunun sertleşmesi), en belirgin hastalık türü. Hastalık maruziyetten yıllar, bazen onlarca yıl sonra ortaya çıkıyor. Yıkım tozunu bugün soluyan bir işçi ya da komşu bunun bedelini çok sonra ödeyebilir.
Türkiye'de kullanım yıllar içinde kısıtlandı ve 2010'da yasaklandı. 2010 öncesi her bina asbest açısından şüpheli sayılmalı. İstanbul'da yıkım aşamasındaki binalarda yapılan bir çalışmasında 180 binanın 19'unda asbest bulunmuş. Çoğu beyaz asbest, mavi asbest ve tremolit de çıkmış. Her eski binada asbest olacağı anlamına gelmiyor bu. Yapım yılı veya malzemenin görünümü tek başına asbest bulunup bulunmadığını göstermez. Bu nedenle yıkım öncesinde asbest içeren imalatların belirlenmesi için envanter çalışması yapılmalı; numune alma ve analiz işlemleri, ilgili mevzuatta belirtilen yetkiye sahip laboratuvarlarca gerçekleştirilmelidir.
Asbest çoğu zaman "bunda olmaz" denen yerlerde çıkıyor. Oluklu çatı levhası ve eternit plaka hemen akla gelir. Su ve atık su boruları, baca ve havalandırma kanalları, kazan dairesindeki yalıtımlar, eski vinil zemin kaplamaları ve altındaki yapıştırıcı, bazı sıva ve tavan kaplamaları, yangın kapıları da bu listeye girebilir.
Mevzuat tarafında dört düzenleme birlikte işliyor: Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik, Atıkların Düzenli Depolanmasına Dair Yönetmelik, Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği ve Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik. Ortak noktaları şu: yıkımdan önce asbest ve diğer tehlikeli maddeleri içeren imalatlar belirlenir, sökülür ve diğer inşaat atıklarından ayrı yönetilir.
Sahada akış şöyle olmalı. Şüpheli malzemeler tespit edilir, numune alınır, laboratuvar sonucu beklenir. Asbest çıkarsa söküm, bu iş için eğitim almış ekiplerce ve liflerin yayılmasını önleyecek önlemlerle yapılır. Sökülen malzeme ayrı toplanır, ambalajlanır ve bu atığı kabul etmeye yetkili tesise gönderilir. Yıkıma ancak bundan sonra geçilir.
Yıkım öncesi söküm yapacak firmanın yetki belgelerine bakın. Asbest yıkımdan önce çözülecek bir iş, yıkımdan sonra düzeltilemez.